เอเชียกลางเร่งลดพึ่งพาดิจิทัลรัสเซีย หลังโดรนยูเครนโจมตี Data Centre ทำแอปล่มหลายประเทศ แต่เสี่ยงติดกับดักโครงข่ายจีน–ข้อจำกัดชิปสหรัฐฯ

13-11-2026

   สำนักข่าว SCMP รายงานว่า เอเชียกลางเร่งกระจายเส้นทางอินเทอร์เน็ต หลังการโจมตีดาต้าเซ็นเตอร์ในรัสเซียกระทบบริการดิจิทัลหลายประเทศ แต่ผู้สังเกตการณ์เตือนว่า การหันไปใช้โครงข่ายจีนควบคู่กับชิปและระบบประมวลผลจากสหรัฐฯ อาจสร้างการพึ่งพามหาอำนาจหลายด้านแทนการมีอธิปไตยทางดิจิทัลอย่างแท้จริง ขณะที่ปัญหาไฟฟ้าไม่เพียงพอกำลังเปิดสนามแข่งขันใหม่ด้านโครงสร้างพื้นฐานพลังงานสำหรับ AI

   ทาจิกิสถานเปิดใช้งานเส้นทางเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ตระหว่างกรุงดูชานเบกับกรุงปักกิ่ง เพียงไม่กี่วันหลังดาต้าเซ็นเตอร์สามแห่งในรัสเซียถูกโดรนยูเครนโจมตีเมื่อเดือนที่ผ่านมา ส่งผลให้แอปพลิเคชันเรียกรถ บริการจัดส่ง และการชำระเงินในหลายพื้นที่ของเอเชียกลางเป็นอัมพาต

   โครงข่ายใยแก้วนำแสงที่พาดผ่านเทือกเขาปามีร์นี้เปิดเส้นทางเชื่อมต่อโดยตรงไปยังฮ่องกง ซึ่งเป็นหนึ่งในจุดแลกเปลี่ยนทราฟฟิกอินเทอร์เน็ตขนาดใหญ่ที่สุดในเอเชีย–แปซิฟิก และนับเป็นช่องทางเชื่อมต่อการสื่อสารระหว่างประเทศแห่งที่ห้าของทาจิกิสถาน

   ทางตะวันตก คาซัคสถานและอาเซอร์ไบจานได้พัฒนาเส้นทางทางเลือกเช่นกัน โดยทั้งสองประเทศเปิดใช้งานเคเบิลใต้น้ำข้ามทะเลแคสเปียนระยะทาง 380 กิโลเมตร หรือ 236 ไมล์ เมื่อเดือนตุลาคม ภายใต้การสนับสนุนของโครงการ Global Gateway ด้านการเชื่อมต่อดิจิทัลของสหภาพยุโรป หรือ EU

    เคเบิลดังกล่าวเชื่อมเมืองท่าอักเตาทางตะวันตกเฉียงใต้ของคาซัคสถานกับเมืองซุมไกยิตของอาเซอร์ไบจานใกล้ทะเลแคสเปียน โดยหลีกเลี่ยงดินแดนรัสเซียทั้งหมด และส่งข้อมูลจากเอเชียกลางผ่านอาเซอร์ไบจาน จอร์เจีย และตุรกีเข้าสู่ยุโรปแทน

   อย่างไรก็ตาม ผู้สังเกตการณ์ระบุว่า ความพยายามครั้งใหญ่เพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยงจากการพึ่งพารัสเซียอาจยังไม่ทำให้เอเชียกลางมีอิสระทางดิจิทัลอย่างแท้จริง และอาจเปลี่ยนภูมิภาคนี้ให้เป็นแนวหน้าของการแข่งขันทางภูมิรัฐศาสตร์ระหว่างจีนกับสหรัฐฯ

  อธิปไตยทางดิจิทัลของเอเชียกลางถูกจำกัดด้วยสภาพภูมิศาสตร์ ตัวอย่างเช่น รายงานของ Carnegie Russia Eurasia Centre เมื่อเดือนเมษายนระบุว่า คาซัคสถานมีสายใยแก้วนำแสงเชื่อมกับรัสเซีย 17 เส้น แต่เชื่อมกับจีนเพียงสองเส้น และกับประเทศเพื่อนบ้านในเอเชียกลางอีกห้าเส้น

  รายงานดังกล่าวระบุว่า ทราฟฟิกอินเทอร์เน็ตของคาซัคสถานมากกว่า 90% ต้องผ่านโครงข่ายรัสเซีย ขณะที่ผู้ให้บริการอินเทอร์เน็ตของประเทศจัดหาแบนด์วิดท์ระหว่างประเทศราว 80% จากผู้ประกอบการรัสเซีย

  Yandex บริษัทอินเทอร์เน็ตชั้นนำของรัสเซีย มีบทบาทอย่างมากในชีวิตดิจิทัลของเอเชียกลาง โดยให้บริการตั้งแต่เรียกรถ ส่งอาหาร และเสิร์ชเอนจิน ไปจนถึงพื้นที่จัดเก็บข้อมูลบนคลาวด์และเทคโนโลยีการเงิน

   ด้วยเหตุนี้ เมื่อโดรนยูเครนโจมตีศูนย์ข้อมูลสำคัญของ Yandex ทางตะวันตกของรัสเซียระหว่างวันที่ 8–11 ตุลาคม ผลกระทบจึงส่งต่ออย่างฉับพลันไปยังคาซัคสถาน คีร์กีซสถาน และอุซเบกิสถาน

  อาร์เต็ม ข่าน (Artem Khan) นักวิเคราะห์จาก Grandview Institution สถาบันคลังสมองในกรุงปักกิ่ง กล่าวว่า เหตุขัดข้องของ Yandex ล่าสุดเป็น “สัญญาณเตือนว่าภูมิภาคนี้จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องกระจายเส้นทางรับส่งข้อมูลและขีดความสามารถด้านการประมวลผลด้วยตนเอง”

  นับตั้งแต่สงครามยูเครนเริ่มขึ้นในปี 2022 รัฐบาลรัสเซียเพิ่มการควบคุมอินเทอร์เน็ตภายในประเทศอย่างต่อเนื่อง โดยจำกัดบริการอิสระและเพิ่มการปิดกั้นตรวจสอบข้อมูลดิจิทัล ท่ามกลางข้อกังวลด้านความมั่นคงในสนามรบ

   ข่านกล่าวว่า สถานการณ์นี้ทำให้การส่งผ่านข้อมูลดิจิทัลทางรัสเซียกลายเป็น “สินทรัพย์เป็นพิษ”

   “การลดการพึ่งพาแพลตฟอร์มรัสเซียของภูมิภาคไม่ได้ขับเคลื่อนด้วยภูมิรัฐศาสตร์อีกต่อไป แต่เป็นผลจากข้อกำหนดพื้นฐานด้านความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์และความต่อเนื่องทางธุรกิจ” ข่าน ผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์ระหว่างเอเชียกลางกับจีน กล่าว

  แต่ขณะที่รัฐบาลทั่วเอเชียกลางมองหาทางเลือกอื่น ผู้สังเกตการณ์เตือนว่า ประเทศเหล่านี้อาจลงเอยด้วยการพึ่งพาภายนอกเพิ่มขึ้นหลายด้าน

  “การกระจายความเสี่ยงอย่างแท้จริงหมายถึงการมีระบบสำรองทดแทน เมื่อเส้นทางหนึ่งขัดข้อง อีกเส้นทางต้องชดเชยได้” ไชย์ร์เบก จูราเยฟ (Shairbek Juraev) ประธาน Crossroads Central Asia สถาบันวิจัยอิสระในกรุงบิชเคก กล่าว

  “แต่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกลับเป็นการแบ่งบทบาทตามชั้นของระบบ อิทธิพลรัสเซียในชีวิตดิจิทัลของภูมิภาคอยู่ที่แพลตฟอร์มและบริการผู้บริโภคเป็นหลัก ส่วนบทบาทจีนกำลังเพิ่มขึ้นในด้านโครงสร้างพื้นฐานทางกายภาพและข้อมูล” เขากล่าว

  “มหาอำนาจแต่ละฝ่ายกำลังกลายเป็นผู้ที่ทดแทนได้ยากในชั้นระบบของตน ดังนั้น ภูมิภาคนี้อาจกำลังสะสมการพึ่งพาหลายด้าน แทนที่จะลดการพึ่งพาด้านใดด้านหนึ่ง”

   ขณะที่ EU เผชิญความล่าช้าจากขั้นตอนราชการและข้อจำกัดด้านเงินทุน ส่วนรัสเซียซึ่งถูกคว่ำบาตรกำลังประสบปัญหาขาดแคลนเซมิคอนดักเตอร์ จีนมีข้อได้เปรียบหลายประการในการดำเนินโครงการจริง ทั้งอุปกรณ์พร้อมใช้งาน เงินกู้ที่เข้าถึงได้ และความสามารถในการก่อสร้างอย่างรวดเร็วในพื้นที่ห่างไกล ซึ่งนักลงทุนตะวันตกไม่เต็มใจให้เงินสนับสนุน

    เส้นทางอินเทอร์เน็ตทาจิกิสถาน–จีนเป็นตัวอย่างหนึ่ง แม้ยังไม่มีการประกาศต้นทุนโครงการ แต่พื้นที่มากกว่า 90% ของทาจิกิสถานเป็นภูเขา ทำให้การวางโครงข่ายใยแก้วนำแสงยากเป็นพิเศษ มีค่าใช้จ่ายสูง และเสี่ยงได้รับผลกระทบจากการเคลื่อนไหวของเปลือกโลก

จีนยังร่วมมือกับประเทศในเอเชียกลางพัฒนาเครือข่ายสำรวจระยะไกลและติดตามสถานการณ์จากอวกาศด้วย

   ภายใต้ข้อตกลงนี้ จะมีการส่งดาวเทียมห้าดวงขึ้นสู่วงโคจรภายในสิ้นปี เป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มดาวเทียมที่ใช้ชื่อว่า Tianwu โดยมีเป้าหมายให้คาซัคสถาน อุซเบกิสถาน และทาจิกิสถานสามารถติดตามรูปแบบสภาพภูมิอากาศและภัยธรรมชาติด้วย AI

  จูราเยฟกล่าวว่า ภูมิภาคนี้มีความจำเป็นจริงในการติดตามภัยพิบัติ แต่โครงการอาจทำให้จีนสามารถเฝ้าสังเกตพื้นที่ภูเขาและพรมแดนทางตะวันตกของเขตปกครองตนเองซินเจียงอุยกูร์ รวมถึงบริเวณใกล้อัฟกานิสถานได้อย่างต่อเนื่องด้วย

  ตามข้อมูลของ Chinese Academy of Sciences ข้อมูลดาวเทียมที่รวบรวมจากภูมิภาคจะถูกประมวลผลที่ศูนย์คอมพิวเตอร์ในซินเจียง ซึ่งจะพัฒนาโมเดล AI สำหรับคาดการณ์ภัยพิบัติทางธรณีวิทยา ตรวจจับศัตรูพืชทางการเกษตร และติดตามการละลายของธารน้ำแข็ง

  เรื่องนี้ทำให้ผู้สังเกตการณ์บางส่วนกังวลว่า รัฐบาลปักกิ่งอาจเข้าถึงข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของธารน้ำแข็งและลุ่มน้ำข้ามพรมแดน ซึ่งเป็นประเด็นที่อ่อนไหวที่สุดส่วนหนึ่งในการเจรจาแบ่งปันน้ำของเอเชียกลาง

   อย่างไรก็ตาม ข่านมองว่า ความกังวลเกี่ยวกับการใช้ข้อมูลเป็นอำนาจต่อรองถูกประเมินสูงเกินจริง

   “หากมองในเชิงปฏิบัติล้วน ๆ จีนควบคุมต้นน้ำของแม่น้ำข้ามพรมแดนสายสำคัญในภูมิภาคอยู่แล้ว เช่น แม่น้ำอีร์ติชและแม่น้ำอีลี” เขากล่าว

  “สำหรับภูมิภาคของเรา น้ำเป็นเรื่องของความอยู่รอด ภัยคุกคามหลักไม่ใช่ข้อมูลรั่วไหล แต่คือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการบริหารทรัพยากรที่ไม่มีประสิทธิภาพ”

  จูราเยฟระบุว่า ภูมิทัศน์ดิจิทัลของเอเชียกลางยังซับซ้อนขึ้นจากความแตกต่างภายในภูมิภาค

  ประเทศที่มีภาระหนี้ เช่น ทาจิกิสถาน มีอำนาจต่อรองจำกัดเมื่อต้องพิจารณาข้อเสนอโครงสร้างพื้นฐานจากจีน ขณะที่ประเทศซึ่งมีทรัพยากรอุดมสมบูรณ์ เช่น คาซัคสถานและอุซเบกิสถาน ดูจะมีอำนาจต่อรองมากกว่า

   คาซัคสถาน ซึ่งวางตำแหน่งตนเองเป็นสะพานเชื่อมดิจิทัลที่เป็นกลางของยูเรเชีย พยายามแสวงหาประโยชน์จากทั้งสองฝั่งของโลกเทคโนโลยีที่แบ่งขั้ว

   ประเทศนี้เข้าร่วมทั้งโครงการ Pax Silica ที่สหรัฐฯ เป็นผู้นำ และ World Artificial Intelligence Cooperation Organisation ของจีน อีกทั้งยังมองหาชิปจากสหรัฐฯ เพื่อพัฒนาอุตสาหกรรม AI ของตน โดยการเดินทางเยือนกรุงอัสตานาเมื่อเดือนที่ผ่านมาของเจนเซน หวง (Jensen Huang) ประธานเจ้าหน้าที่บริหาร Nvidia สะท้อนความเคลื่อนไหวดังกล่าว

    เมื่อเดือนมิถุนายน รัฐบาลคาซัคสถานยังประกาศความร่วมมือมูลค่า 10,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐกับ Firebird บริษัทคลาวด์ AI ของสหรัฐฯ เพื่อสร้างกลุ่มระบบประมวลผลขั้นสูงที่ใช้หน่วยประมวลผลกราฟิก หรือ GPU สูงสุด 100,000 ตัว

   แต่คาซัคสถานอาจตกอยู่ระหว่างโครงข่ายทางกายภาพที่จีนสร้างกับสถาปัตยกรรมระบบประมวลผลที่ตะวันตกควบคุม

  ภายใต้มาตรการควบคุมการส่งออกของสหรัฐฯ ที่เข้มงวดขึ้น การส่งออกชิป AI ของสหรัฐฯ ต้องได้รับใบอนุญาตจากกระทรวงพาณิชย์ และโครงการที่เกี่ยวข้องกับ Nvidia และ Firebird ในคาซัคสถานจะต้องปฏิบัติตามมาตรฐานการตรวจสอบที่เข้มงวดของสหรัฐฯ

  ข่านกล่าวว่า หากต้องการเข้าถึงหน่วยประมวลผลระดับสูงสุดของสหรัฐฯ คาซัคสถานต้องยอมรับการกำกับตรวจสอบอย่างเข้มงวด

  “โดยสาระแล้ว รัฐบาลอัสตานาถูกบีบให้ต้องเปิดดาต้าเซ็นเตอร์ให้ผู้ตรวจสอบสหรัฐฯ เข้าตรวจ เพื่อพิสูจน์ว่าทรัพยากรประมวลผลเหล่านี้ไม่ได้ถูกนำไปให้บริษัทจีนหรือรัสเซียที่ถูกคว่ำบาตรเช่าใช้งาน” เขากล่าว

  การปฏิบัติตามข้อกำหนดอาจก่อให้เกิดความขัดแย้งกับการใช้อุปกรณ์จีนซึ่งเป็นฐานรองรับโครงข่ายโทรคมนาคมของภูมิภาค

   “โครงข่ายที่สร้างขึ้นโดยใช้อุปกรณ์จีนเป็นหลักอาจเผชิญข้อกังวลด้านความมั่นคงปลอดภัย เมื่อพยายามเชื่อมต่อกับระบบที่ตะวันตกสนับสนุน” จูราเยฟกล่าว “สิ่งนี้อาจจำกัดทางเลือกในการกระจายความเสี่ยงที่รัฐบาลเหล่านี้กำลังแสวงหาเสียเอง”

   เขาระบุว่า ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อคาซัคสถาน

   “คาซัคสถานเผชิญโจทย์นี้อย่างเข้มข้นกว่า เพราะชิปสหรัฐฯ ระดับสูงมาพร้อมเงื่อนไขของสหรัฐฯ เกี่ยวกับการใช้งานปลายทางและการเข้าถึง ขณะที่อุปกรณ์และบริการข้อมูลของจีนกำลังแพร่หลายไปทั่วภูมิภาค” เขากล่าว

  “การแยกชั้นระบบเหล่านี้ให้ชัดเจนเพียงพอที่จะตอบสนองข้อกำหนดและความต้องการของพันธมิตรทุกฝ่าย จะกลายเป็นโจทย์เชิงนโยบายที่รัฐบาลอัสตานาต้องจัดการอย่างจริงจัง”

   นอกเหนือจากภูมิรัฐศาสตร์ ความมุ่งหมายด้านดิจิทัลของเอเชียกลางยังเผชิญอุปสรรคอีกประการ คือการขาดแคลนไฟฟ้า

   ศูนย์ประมวลผล AI ต้องใช้ไฟฟ้าปริมาณมหาศาลและต้องได้รับไฟฟ้าอย่างต่อเนื่องไม่สะดุด ซึ่งยังเป็นปัญหาหนักสำหรับประเทศในภูมิภาค

  เมื่อเดือนสิงหาคม เกิดไฟฟ้าดับเป็นวงกว้างในเมืองต่าง ๆ ของคาซัคสถาน คีร์กีซสถาน ทาจิกิสถาน และอุซเบกิสถาน โดยกระทรวงพลังงานคาซัคสถานระบุในขณะนั้นว่า เหตุการณ์เกิดจาก “การเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลันของการไหลของกำลังไฟฟ้า” จากโครงข่ายเอเชียกลาง

  ข่านกล่าวว่า ภาวะตึงตัวด้านพลังงานอาจเพิ่มมิติใหม่ให้การแข่งขันระหว่างมหาอำนาจในภูมิภาค

   ทั้งจีน สหรัฐฯ รัสเซีย และ EU ต่างแข่งขันกันจัดหาโครงสร้างพื้นฐานพลังงานให้เอเชียกลาง ตั้งแต่โครงการพลังงานหมุนเวียนขนาดใหญ่ไปจนถึงโรงไฟฟ้านิวเคลียร์

   “ทั้งสหรัฐฯ และจีนเข้าใจว่า ท้ายที่สุด ใครก็ตามที่สร้างโรงไฟฟ้าแห่งใหม่ให้ประเทศนั้น จะได้อำนาจควบคุมศูนย์กลางดิจิทัลเหล่านี้ในทางปฏิบัติ” ข่านกล่าว

---

IMCT NEWS

ที่มา https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3373787/escaping-russias-web-central-asia-caught-between-chinese-networks-and-us-tech-curbs?module=perpetual_scroll_1_RM&pgtype=article